ورود     ثبت نام
 
 
Skip Navigation Links
صفحه نخستExpand صفحه نخست
اطلاع رسانیExpand اطلاع رسانی
هنرمندانExpand  هنرمندان
درباره استانExpand درباره استان
فعالیت هاExpand فعالیت ها
منابع محتواييExpand منابع محتوايي
درباره مركزExpand درباره مركز
توليداتExpand توليدات
نمایشگاه مجازیExpand نمایشگاه مجازی
 

ادبی ....
نگاهی به جهان ماکسیم گورکی
نگاهی به جهان ماکسیم گورکی هنر ماکسیم گورکی با همه ی ویژگیهای زنده و بارزش ، در فضای جستجو و تکاپو چه در جهان آراء و عقاید و چه در زندگی که ویژگی آغاز قرن بیستم بود شکل گرفت . نویسنده نه تنها خود از شاهدان مشتاق آن روزگار بود بلکه در بسیاری از رویدادهای مهم و نخستین دهه های قرن بیستم شرکت داشت . ....
تعداد مشاهده : 1824 -  يکشنبه، 27 ارديبهشت 1388  09:17:41

نگاهی به جهان ماکسیم گورکی

 

هنر ماکسیم گورکی با همه ی ویژگیهای زنده و بارزش ، در فضای جستجو و تکاپو چه در جهان آراء و عقاید و چه در زندگی که ویژگی آغاز قرن بیستم بود شکل گرفت . نویسنده نه تنها خود از شاهدان مشتاق آن روزگار بود بلکه در بسیاری از رویدادهای مهم و نخستین دهه های قرن بیستم شرکت داشت .

گورکی که دوست و همرزم چهره های برجسته از نهضت طبقه ی کارگر و انقلاب اکتبر بود کار خود را به را به مثابه هنرمند با مبارزه ی رهایی بخش مردم همراه کرد و به گونه ی یکی از فعالترین چهره های ساختمان فرهنگ سوسیالیستی پدیدار گشت . آثار گورکی عضو ضروری و زنده ای از آن روزگار و از آگاهی هنری او بود که پیوند او را تا کنون چنین آشکار می نمایاند . گورکی به مثابه یک نویسنده ، راههایی تازه برای بررسی واقعیت از طریق هنر یافته بود و بنیادهای مرحله ای نوین را در تاریخ ادبیات جهان بنا نهاد .

در سال 1968 امکان پیش خرید ویرایش محققانه ای از مجموعه آثار گورکی بوجود آمد که اولین سلسله ی آن آثار ادبی او را در بر می گرفت .عده ی کسانی که برای پیش خرید و اشتراک سلسله انتشارات نام نوشتند بیش از سیصد هزار نفر بودند و این با توجه به این واقعیت بود که چیزی از انتشار ویرایشی از مجموعه ی آثار او در سی جلد نمی گذشت و نیز این که آثار او مدام در بنگاه های انتشاراتی منتشر می شد و در تیراژهای ده ها هزار جلدی در جمهوری های مختلف شوروی سابق بیرون می آمد . آثار گورکی در خارج از شوروی هم به وسعت منتشر می شد . شوق و رغبت  به آثار او کم سابقه بود . آثار او عشق و آفرین بی ریای خوانندگان از صنف های مختلف را به دست آورد و غنا و تنوع جهان هنری گورکی شگفت انگیز است . نه تنها می توان شیوه ادراک نسل ها را از ساختار تصویری آثاراو را در شمار آوریم بلکه می توان پیوند میان زیبایی شناسی و فلسفه ی او را و از سوی دیگر خواسته های ایدئولوژیکی ، فلسفی و زیبایی شناختی و روح زمان را در نظر بگیریم .

شخصیت های گورکی از زحمتکشان تنگدست بر می خیزند که از نیرو و حقوق تاریخی خود اگاهند و نزد میلیونها تن که مجذوب انتقاد و پر شور گورکی از پلیدی ماهوی هستند که در ذات سرمایه داری وجود دارد گرامی می باشند . حرکت زندگی در پیوند با عمل انسانی مرکز توجه نویسنده بود . گورکی در زمانه ای قلم می زد که  ادبیات جنبشی های ادبی ، در طلب فرار از واقعیت و رد قاطعانه ی بررسی زیبایی شناسانه ی زندگی و تعمیم هنری تجربه ی نویسنده عرضه می شد . گورکی در آثار خود در برابر این کوشش ها که برای بیرون راندن و بی اعتبار ساختن واقعیت اعمال می شد . گورکی در آثار خود در برابر این کوشش ها که برای بیرون راندن و بی اعتبار ساختن واقعیت اعمال می شد با تکیه و تأکید بر ایمان خود به آن ، مخالفت کرد و با شوق سوزان خود به کشف قوانینی که واقعیت را به جریان و جنبش می آورد ایستاد .

گورکی در نامه ای به نویسنده ای جوان می گوید : « شما باید به زندگی نزدیکتر شوید و اشارات و تصویرها و صحنه های آن را ، تپش و گذشت آنرا بی واسطه به کار گیرید . بر خودتان متمرکز نشوید بلکه بر تمامی جهان درون خودتان تمرکز کنید . »

در سراسر زندگی و آثار گورکی تمنایی پر شور به دیدن و دانستن هر آن چه نو ، زنده و شگفتی آور است منتشر و پراکنده است . مطالعه ی واقعیت به خودی خود هرگز هدف نهایی گورکی نبود . این مطالعه از تمنای او برای نهادن تأثیری فعال بر تکامل واقعیت و تغییر مسیر آن و ستردن هر آن چه انسان را از آفریدن زندگانی ای بر پایه ی عقل و عدالت باز می دارد جدایی ناپذیر بود . گورکی نه تنها در عقاید سیاسی خویش بلکه در سراسر جهان بینی شاعرانه ی خویش انقلابی بود . گورکی برای اصل فعال بودن انسان و توانایی او در دگرگون سازی جهان و افزودن بر گنجینه های آن ، احترام و ارزشی والا قائل بود .

وی می نویسد : « در تمام عمرم قهرمانان واقعی را در مردمانی که هدف شان رها ساختن نیروهای انسانی برای کار خلاق است که هدف شان زیبا کردن جهان ما و به سامان کردن آن به شکلی است که زندگی در آن لایق انسان باشد ، یافتم . » گورکی اگر چه کار انسانی و عمل آفرینشگر را می ستاید اما همواره معنا و محتوای اجتماعی آن و تأثیر فعالیت انسان را بر زندگی دیگران و بر جمع به نمایش می گذارد . گورکی را گاه به حل کردن فرد در جمع و فراموش کردن او به هنگام توصیف رویدادها متهم کرده اند ، که این اتهامی است به نا حق . شایستگی عظیم بسیاری از آثار گورکی بویژه تریلوژی حدیث نفس واره اش ، دقیقاً در این واقعیت نهفته است که وی با شکوه تمام چگونگی چیرگی انسان را بر شرایط و ساختن خویشتن که او را به سوی تشخیصی فردی پیش می راند ترسیم می کند . اصل عمل انسانی نه تنها در روابط او با جهان بیرون بلکه در شیوه ی زندگی او در درون خویش بروز می یابد . گورکی در یکی از نامه هایش به لئونیدلئونوف می نویسد :

« من عاشق نظاره ی رشد انسانم . » و بگذار آنانکه در ساختمان معنوی انسان تنها فرومایگی و خلاء مرگبار و محتوم را می بینند ، هر چه می خواهند درباره ی تراژدی ابدی وجود انسانی بنویسند که هر اندازه این نمودها و ظهورها را ارزیابی کنند باز بی شک تعمیم های تصویری گورکی که تکامل معنوی بشریت و زایش و رشد انسان برخوردار از جهان بینی نوینی را نشان می دهد همچنان در میان بزرگترین کشف های هنری قرار دارند و هنر معاصر را به مقامی برجسته والایش داده و می دهند و جای تردیدی نیست که در این عرصه ماکسیم گورکی مقامی پر افتخار دارد .

غالباً آثار گورکی را در زیر پرچم این فرمول قاطعانه و تعیین کننده که : واژه ی انسان طنین افتخار می دهد بررسی می کنند و هر چیز دیگری را که در آثار او وجود دارد تنها نوعی امتداد و گسترش فرعی و ضمنی این مفهوم میدانند . اما درک نا درستی این تصور کار دشواری نیست . در آثار ماکسیم گورکی ، شخصیت ها و روابط و برخوردهایشان با یکدیگر با چنان تنوع نا معمول و با چنان عمق و کمالی نشان داده می شود که خود گواهی بر کشف حماسی واقعیت اجتماعی است که در آن ها نهفته است . هنر حماسی گورکی نه تنها عوامل فعال و قهرمانانه زندگی انسانی را در بر می گیرد بلکه ویژگی های اجتماعی را که نشان دهنده ی این خصلت ها نیستند ، مانند رخوت و خمودی و عادت به رکود و بیکارگی شامل می شود . نویسنده با همان روشنی و گویایی که خلاقیت و اعمال قهرمانانه را در زندگی ترسیم می کند ، اکراه خود را از قبول هر نوع بی تفاوتی و تنبلی به شدت نشان می دهد . وی پس از رمان های مادر و دشمنان ، دو کتاب : "زندگی ما توی کوژمیاکین" و "شهر اوکوروف" را نوشت که شکل های فعال و منفعل تنبلی را نشان می دهد . این امر نه تنها از طریق ویژگی های روزگار او ، که نیز از راه رهیافت ویژه ای او به واقعیت توضیح داده می شود . وی غالباً بر لزوم تلقین ، نگرشی قهرمانانه به زندگی تأکید می ورزید ، تفکری که از درک روشن او از نیروی اعتیاد به ابتذال روزمره بر می خواست . در چشم گورکی ، ابتذال و بی فرهنگی که خود را در جامعه ی تنها های فوق مدرن می آراست با عقیده خلاقیت اجتماعی و خیر عام ، فرسنگ ها فاصله داشت و برای فرد و جامعه هر دو ، خطری بزرگ بود . هنر حماسی گورکی نه تنها به شخصیت های صاحب عزم و آرزوهای بزرگ و مردان عمل می پردازد بلکه همچنین اندیشه ها ، احساسات و اعمال کسانی را که نویسنده ی « بزرگواران بی ادعا » می نامد در بر می گیرد . در آثار گورکی به جز نیروی خلاق و پایان نا پذیر مردم ، بردگان ثروت ، رجاله های جاه طلب ، پرچم داران پلیدی ، معرکه گردانان تاریک اندیشی و شهر فرنگ درخشانی از شخصیت هایی وجود دارد که در طلیعه ی انقلاب پیدا شده بودند . گورکی در هنگام نوشتن کتاب" کلیم سامگین "پس از آن که نخستین بخش های آن به چاپ سپرده شد یکی از نویسندگان بزرگ شوروی ناخرسندی نابه جای خود را از محتوای این اثر حماسی ابراز داشت . ماهیت محدود و بی اساس داوریهای بی مورد آشکارا است . در راستای قیاس ، کتاب "مادر " با "کلیم سامگین" و وظیفه هنر را تنها ترسیم جنبه های مترقی انگاشتن ، جز درک نادرست وجوه اساسی آثار گورکی و از آن جمله کشف های عظیم و نافذ او در جهان مالکیت و جهان بینی ها ، عواطف و امیال فردگرایانه معنایی ندارد . گورکی در کلیم سامگین نه تنها مردمان گذشته را نشان می دهد بلکه با ترسیم آنان از طریق گذراند نشان از درون منشور انسانی ای که به اعتقاد خود وی به نخبگان معنوی و اشرافیت روحانی تعلق دارد ، جهانی را که تا امروز نیز وجود دارد به ما می نمایاند . اثر کلیم سامگین علاوه بر محتوای تاریخی خود ، معنای تعمیم یافته ی هنری عظیمی را نیز داراست . معنایی که شاید حتی تا به امروز نیز آنرا به کمال در نیافته اند . گورکی در نامه ای به رومن رولان می نویسد : « من ، کلیم سامگین را با بعضی قهرمانان ادبیات اروپایی قرن نوزدهم هم پیوند می یابم که از ژولین سورل آغاز می شود و به ورترگوته ، اعترافات کودک قرن اثر موسه ، حواری اثر بوژه ، قهرمان رمان تعصب ممنوع اثر سیینکویچ می رسد . »

سرگذشت جوانی که در قرن نوزدهم زندگی می کرد و در پی یافتن جای خود در زندگی بود در کلیم سامگین ادامه و تکامل می یابد . این هم سویی ها و هم سانی ها از اصالت قهرمان اثر ، گورکی و نیز از ارزش شیوه های نویسنده در ترسیم واقعیت نمی کاهد . در اینجاست که باید پیوندهای اساسی میان حماسه ی گورکی و بعضی از بزرگترین آثار ادبیات جهان چون دون کیشوتِ سروانتس و رستاخیزِ تولستوی را تذکر دهیم . در دون کیشوت ، قهرمان که مالا مال از آرزوهای شریف و ملهم از رویاهای رمانتیک است علیه ابتذال زندگی بر می آشوبد و می کوشد تا جهان خود را نه در معنای تنگ و محدود بلکه از گسترده ترین زوایای ممکن و با همه جامعیت آن بشناسد و غالباً آنچه را که در خیال پنداشته به جای واقعیت می گیرد . اما همین تضاد باعث می شود تا نویسنده واقعیت را نشان دهد . تولستوی در رمان رستاخیز محتوای روابط انسانی را از طریق روشن گری و رهایش دردناک از وسوسه های زیستن نشان می دهد . گورکی بر خلاف سروانتس و تولستوی ، قهرمانی را برگزیده است که علی رغم کوشش های بیهوده اش برای رسیدن به اصالت ، ناچیز ، سطحی و خودخواه است و این شخصی است که باید نظاره گر رویدادهای تاریخی و اعمال انسانی باشد . گویی وسعت و قدرت رویدادهایی که در حماسه ی گورکی باز می تابد ، با شخصیت قهرمان او ناسازگار است . گورکی در انتخاب قهرمان خود نه تنها موجه است بلکه بدین سان فرصت آن را می یابد تا از پدیده های عام و تیپیک برگرفته از زندگی جامعه ای که در آن زندگی می کند تعمیم های عمیق هنری را به ما عرضه دارد . گورکی تاکید میکند که زندگی کلیم سامگین ، سرگذشت مردی است که می کوشد تا از خشونت واقعیت وا رهد ، بی آنکه در راه تغییر این واقعیت ، جز با حرف ، قدمی بر دارد . از این پس نویسنده بر آن شد تا نمایش اعماق روانکاوی اجتماعی و فردی را هدف خود سازد ، باطن را آشکار سازد و ایدئولوژی و روانشناسی فرد گرایانه را در رابطه با واقعیت های عصر انقلاب در شکل های فراوان نشان دهد . سقوط انسان هر اندازه شدید و وخیم باشد ، انحراف او از انسانیت هر اندازه وحشتناک باشد اما گورکی ایمان خود را به انسان از  دست نمی دهد . گورکی عاشق مردم بود نا انسانیت صرف و این کاری سخت است که همین به شخصیت او جذابیتی بی مانند می بخشید . اصول انسان گرایانه ی گورکی با شدت و حدت در دفاع وی از عقیده ی برابری و دوستی میان ملتها و انترناسیونالیسم پا بر جایش بازتاب می یابد . عقیده ی وحدت کارگران جهان در آثار گورکی شکوهمند انه به تجسم در می آید . کافی است رمان های "مادر " یا " داستانهای ایتالیا " ، گورکی را با شخصیت های واقعی بیاد آوریم . او پیش از انقلاب 1905 در پی آن بود که جامعه روسی را با بزرگترین آثار اوکراینی ، ارمنی ، گرجی ، لتونیایی و ادبیات دیگر آشنا سازد . این کوشش ها با مقاومتی شدید روبه رو شدند اما بعدها در سال های 1915-1916 به تحقق در آمد . پس از انقلاب اکتبر نقش گورکی در شکل گیری و تکامل ادبیات ملی گوناگون برجسته تر شد . شکل گیری ادبیات شوروی به گونه ی ادبیاتی واحد ملت های گوناگونی را در بر می گیرد ، روندی است با نام ماکسیم گورکی عجین و آمیخته است . گورکی معتقد بود که اصالت هر ملت به هیچ روی دلیلی برای جدا ماندگی از هم و بریدگی فرهنگ ها و ادبیات مختلف  و نیز برای دشمنی میان فرهنگ ها ی ملل نیست . به اعتقاد وی ارزش های فرهنگی متفاوت ملت های مختلف ، ملتها را تجزیه و تقسیم نمی کند بلکه از طریق پیشرفت های خلاق ملت های دیگر به سراشری معنوی هر یک از آنان می انجامد . گورکی با وجدانی بیدار دریافته بود که هر چیز با ارزشی که در هر یک از ادبیات ملی وجود دارد باید در تملک مشترک نویسندگان باشد و پیوسته نویسندگان روسی و ملیت های دیگر را به نوشتن درباره ی همه ی ملت ها  و تنها نه درباره ی ملت خویش و یاریهای متقابلی که می بایست در میان ملت های گوناگون وجود داشته باشد اندرز میداد .

گورکی دورنمایه ی انترناسیونال را در ادبیات دارای اهمیتی عظیم می دانست و کاربرد آن را در هنر راستین به گونه ی یکی از راه های تقویت وحدت هنری میان نویسندگان و ادبیات ملت های مترقی می شمرد . اصول ایدئولوژیکی گورکی علیه شوونیسم نیرومند و جلوه های ناسیونالیسم هر دو بود . دو پدیده ای که با یکدیگر پیوندی نزدیک دارند . این اصول نشان می دهد آنان که برای بی همتایی ادبیات ملی هر ملتی ارزش قائل نیستند تا چه پایه در اشتباهند . در سال 1918 رومن رولان خطاب به گورکی می نویسد : « شما در پایان زمستان و آغاز بهاری نو دمیده ، در طلیعه اعتدال بهاری زاده شده اید . این تصادف نمادین زندگی شماست که در کار پایان جهان کهنه و زایش توفانی جهان نوین غرقه اید . شما به گونه ی کمان بلندی هستید که دو جهان را ، گذشته و آینده را به هم می پیوندید . من به این بام کمانی که به شکوه برفراز برافراخته است درود می فرستم . آنانکه پس از شما می آیند نیز تا سالیان سال ، نظاره گر این کمان خواهند بود . »

سالها پس از مرگ گورکی ، در شیوه ی نظر کردن بر آثار گورکی تغییراتی بوجود آمد و بررسیهای نویسنده از دورنمایه های اجتماعی و اخلاقی ، توجه عمیق تری پیدا کرد . اجرای نمایشنامه های « خرده بورژوا » در تماشا خانه ی گورکی در لنینگراد و « اعماق » در تئاتر سورمینک در مسکو ، مایه ی مباحثاتی پر حرارت شد که همین امر شاهد گویایی است بر حیات پر دوام آثار او . نمایشنامه نویس روسی « آربوزوف » سالها پیش گفته بود : « در یغا که هیچ نویسنده ی کلاسیک روسی را نداریم که آثارش به اندازه ی گورکی ، رنج شرکت در مجموعه های آثار برگزیده را تحمل کرده باشد . نظرگاه های قرار دادی و قبول عام یافته درباره آثار یک نویسنده غالباً بر اوج ها و قریحه ی خلاقه ی او که بسیاری از مردم از آن ها بی خبرند ، پرده می پوشد . در این معنا هنوز باید گورکی را کشف نمود . » گورکی هنوز هم براستی خوانده و فهمیده نشده است . رهیافت مبتذل جامعه شناسانه به او بیش از هر نویسنده ی دیگری زیان رسانده است .

ماکسیم گورکی چون جنگلی است آکنده از حیوانات ، پرندگان ، میوه ها و قارچ ها و تاکنون همه ی آن چه از این جنگل چیده شده است ، قارچ های آن بوده اند . گورکی نو آوری واقعی بود و مسائلی که او نیروی شگفت هنری خود را بر سر آنها نهاد از جمله اساسی ترین مسائلی هستند که قرن بیستم پیش کشید . نفوذ و رسوخ او به درون ماهیت روندهای زندگی و به روان شناسی اجتماعی و فردی ، راههای تازه ای را بر هنرمندان ، برای جذب و گماردن واقعیت در هیات تصاویر برگشود . از اینروست که هنراو را نویسندگان به دقت بررسی نموده اند . عظمت گورکی در اصالت عمیق او و در این واقعیت نهفته است که هنر او ، هنری است که به کلی از نوعی دیگر است . هر جنبه ای از زندگی که در قلمرو توجه هنری و تصورات وی وارد شود و هر آن درونمایه ای که او به کار می گرفت باز همواره جهان خود را ، خصلت شاعرانه ی بی همتا و استادی بی بدلیل حرفه ای خود آشکار می سازد . آثار او هر اندازه که با آنچه در گذشته رفته و در آینده خواهد آمد ، هم پیوند باشد و طبف تأثیر بخشی آن هر اندازه که گسترده باشد اما باز هنر بنیان گذار و واقع گرایانه ای با همه ی اصالت زنده و درخشان خود و با هدف روشنی که در خود دارد نمایان و برجسته بر جای خواهد ماند . آثار ماکسیم گورکی ، حیات معنوی انسان ها را سرشار ساخت و سرچشمه ی زوال ناپذیر خِرد زندگی ، تلاش خلاقانه ، ایمان به انسان ، روح جاویدان بشریت ، است .

 

 محمد طالبی



پژوهش
 
[ نام ]
   
[ ایمیل ]